Viltu Bónus? 1.hluti (Frumutala og júgurheilbrigði)

Ég hef gegnum týðina og þegar ég starfaði sem mjólkureftirlitsmaður varið miklum tíma í að fá mjólkurframleiðendur í forvarnarvinnu, bæði vegna líftölu í mjólk og frírra fitusýra (ffs) en ekki síst þegar júgurheilbrigði og frumutala á í hlut, því ljóst er að lyf eru engin lausn heldur þrautarlending þegar júgurbólga er annars vegar, og þegar líftalan skutlast upp eða stighækkar eða mæling er há í ffs er oft of seint um rassinn gripið og bónusgreiðsla viðkomandi mánaðar er fokin út í veður og vind og verður ekki aftur tekin.

HVAÐ VINNST?
Frekar fúlt finnst bændum „oftast“ því til eru bændur og ég þekki nokkra sem gefa lítið fyrir bónusinn og finnst forvarnarvinna í þessum efnum ílla launuð.
Hverjum er sama um bónusinn og hverjum ekki skiptir ekki máli en mér finnst það hljóti að muna um að fá um 1.70 kr/ltr í ofanálg fyrir gæðamjólk, t.d. þýðir það fyrir 350 þ. lítra bú tæpar 600.000 kr á ári takist að framleiða úrvalsmjólk í öllum mánuðum.

Einn bóndi í þessum stærðarflokki sagði að bónusinn borgaði allan dýralækniskostnað búsins á árinu auk nokkurra kassa af rauðvíni eins og hann orðaði það sjálfur og glotti um leið greinilega ánægður með lífið og tilveruna.

Ætla að byrja á að viðra skoðanir mínar á forvörnum og vinnu gegn júgurbólgu og hárri frumutölu jafnvel þó svo MS hafi nú ráðið dýralæknir til að aðstoða mjókurframleiðendur í þeim efnum og vonandi að kúabændur kunni að meta það ágæta framtak.

En sem sé, frumutalan fyrst og síðar pistlar um önnur atriði sem varða bónusgreiðslur.
Ég vona að það sé ljóst að þó ég nefni hér og fari yfir atriði og vinnubrögð sem allir bændur þekkja vel og þarf vanalega ekki að segja þeim, þá er ekki hægt að úttala sig um þessi mál nefna nefna alla flóruna sama hve augljós hún er vönum bændum.

Uppeldið númer 1,2 og 3.
Það er eðlilegast að byrja á því að ræða smákálfana, kvígurnar sem góða byrjun á forvörnum og það er óumdeilanlega skynsamlegt að reyna að tryggja að byrjun sogatferlis verði ekki í smákálfastíunum.
Ef smákálfarnir læra að sjúga hver annan í uppeldinu eru mun meiri líkur á sugum á eldri stigum, þeir byrja oft vegna vanlíðan og leiðinda að sjúga eyru hvers annars og rata síðan oftast að lokum í júgursvæðið.
Góð forvörn við slíku er að kálfunum líði vel og eru þá leguaðstæður og þurrt umhverfi stærsti þátturinn þ.e. hafa þá t.d. á þurrum og miklum hálmi við hæfilegt hitastig 13 – 15 °C og þrif séu það góð að flugnaplága angri þá ekki.

Flugur gera stórskaða.
Það er hörmung að sjá smákálfa þakkta flugum sem angra þá og skríða inní eyru þeirra og augu, smákálfum við slíkar aðstæður líður verulega ílla og eru vansælir.
Forvörn við flugnaplágu er hreinlæti, hreinir gripir, góð loftræsting, lágt hitastig og hafa flugnaspjöld eða láta eitra ef ekki tekst að halda flugunni í skefjum.
Lítil rýr kvíga sem elst upp við lakar aðstæður verður sjaldan góð mjólkurkýr og beri hún með júgurbólgu er líklegt að hennar fyrsta mjaltaskeið verði einnig hennar síðasta.
Byrjið strax að leyfa þeim að kroppa í fóðurbæti, það eykur á þroskaferli þeirra.
Aldrei skyldi hafa smákálfa á berum steinbitum, raunar ekki nokkra skepnu.
Smákálfum virðist einnig líða betur innan um aðra kálfa á svipuðu reki, eru félagslyndir og kúra sig saman þegar þeir liggja, þannig að góð hóphálmstía er að mínu mati mun betri en einstaklingsbox ef þroskaferli er haft til hliðsjónar.
Það er gríðarlega áríðandi að hálminum sé haldið þurrum þ.e. að bætt sé reglulega á hann og síðan mokað út og endurnýjað þegar hann fer að verða blautur og skítugur.
Einnig er talið frumskilyrði að smákálfurinn fái mikinn brodd fyrstu dagana eftir fæðingu því þannig fær hann mótstöðuna gegn sjúkdómum og byggingu ónæmiskerfisins frá móðurinni og þéttingu garnakerfisins og þetta er allt saman forsenda þess að kálfurinn haldi hreinlega lífi og nái hreysti.

Eldri kvígur.
Þegar kemur að eldri kvígum þ.e. eftir 6 mánaða aldurinn er það sama uppá teningnum þ.e. þurrt og gott legusvæði, annnað hvort hálmur eða það sem ekki er síðra, mjúkir legubásar.
Síðan er hið augljósa eftir, að halda fengnum hlut þegar kýrin er farin að mjólka og þar ber fyrst að nefna að borið sé í básana og þeim haldið eins þurrum og hægt er.
Skynsamlegt er að nota gott sag og blanda því saman 50/50 eða 60/40 við t.d. Staldren sem er þurrkandi og sýklahemjandi duft sem fæst víða m.a á Bústólpa.
Sér í lagi er þetta mikilvæg forvörn í lausagöngufjósum þar sem kýr liggja ekki á sama básnum og geta því mögulega lekið sig í bása út um allt fjós sem getur haft þær afleiðingar að smitferli eykst til muna.

Notið aldrei spæni undir kýr vegna hættu á að flísar stingist í spena eða spenaop og myndi sár sem oftast endar með júgurbólgu því aragrúi er af sjúdómsvaldandi sýklum í básunum sem bíða færis að komast í æti.

Forvarnarvinnan borgar sig.
Ef hægt er ber að reyna að mjólka kýr með júgurbólgu á eftir heilbrigðum kúm en þetta er raunar erfitt í lausagöngu og nánast ógerlegt í róbótafjósum en þar gerir þetta minna til því róbótinn skolar hylkin eftir hverjar mjaltir og minnkar þannig líkur á millismiti.
Ef júgurbólga er mikið vandamál í fjósi getur verið til bóta að nota góðann spenaúða, ég segi úða því sá galli er á dýfuglösum að þau geta orðið smitberi milli kúa nema hreinlæti þeirra sé þeim mun betur gætt, þ.e. glösin þrifin og tæmd daglega.
Spenaúðinn þarf helst að mynda lokunardropa neðan í spenaopinu til þess að hæfileg vörn sé að þ.e. speninn sé sem mest lokaður eftir mjaltir til hindrunar nýsmiti uppí gegn um spenaopið, dýfur sem innihalda joð eru hátt skrifaðar þessa stundina.
Það tekur spenaopið og varnarkerfi spenanns u.þ.b. hálfa klst. að lokast og mynda viðunandi vörn gegn utanaðkomandi sýklum eftir mjaltir.
Þetta meðfædda varnarkerfi er gríðarlega öflugt en getur skaðast og orðið lélegt ef t.d. mjaltir eru óvandaðar, soghæð mjalta ekki á réttu róli eða ónýt spenagúmmí svo eitthvað sé nefnt.

Fyrstu merki um að eitthvað sé að er útdregin slímhimna í spenaopinu og kross sprunginn spenaendi.
Fylgist vel með mjaltakerfinu hvort heldur hefðbundnar mjaltir eða sjálfvirkar og sparið ekki fyrirbyggjandi skoðanir, mælingar og yfirferð þjónustuaðila.
Spenastig og bindingar.
Þá ber að nefna varnir gegn spenastigi sem er alvarlegur skaðvaldur, einn sá algengasti, og þá er básinn og bindingarnar ef kýr eru bundnar, ofarlega á áhættuskránni, burt með klafa og keðjubindingar og reimar í staðinn, lækka kantinn milli báss og fóðurgangs niður fyrir 15 cm, mjúkar mottur í bása, en einnig að mjólkandi kýr, kýr í geldstöðu eða yfirhöfuð kýr sem farið er
að koma undir séu ekki hafðar í stíum með hörðu undirlagi og þá sér í lagi ekki á steinbitum vegna eigin stighættu, stighættu af öðrum kúm og ekki síst kulda frá haughúsi.

Klippa klaufir.
Og að endingu og ekki síst, atriði sem er mjög mikilvægt en það er klaufahirðan, því ofvaxnar klaufir eru undirrót margra sjúkdóma í kúm m.a. júgurbólgu, svo ekki sé nú talað um stighættu kúa með ofvaxnar klaufir þar sem hættan er mest þegar þær eru að standa upp eða leggjas

Við höldum svo áfram í 2 og 3 hluta fljótlega.

Kristján Gunnarsson ráðgjafi um mjólkurgæði.